( مسأله دوازدهم ) اقسام توبه توبه گاهى از گناهانى است كه فقط حق اللّه هستند و گاهى به حقوق مردم تعدّى نموده از جان و مال و عرض مردم امّا گناهى كه از حقوق الهى باشد دو شعبه دارد : 1 - گاهى فعل حرام و قبيحى را مرتكب شده سپس توبه مىكند مثلا زنا كرده يا شراب خورده و . . . در اين موارد براى صحت توبه كافى است كه از فعل قبيح نادم شده و تصميم بگيرد كه در آينده آن را تكرار نكند . 2 - و گاهى اخلال به واجبى نموده سپس توبه مىكند اين قسم خود شعبى دارد : 1 - گاهى علاوه بر توبه و ندامت آن واجب فوت شده را هم بايد بجا آورد آن هم بعنوان ادا نه قضا مثل زكاتى كه نداده كه واجب موقت نيست بلكه هرگاه واجب شد تا دامنهء قيامت بر عهدهء او مىماند و بايد بپردازد 2 - و گاهى پس از توبه بايد آن واجب فوت شده را بعنوان قضا و در خارج وقت بجا آورد مثل نمازهاى يوميه‌اى كه در وقت آنها را نخواند تا فوت شد حال در خارج وقت بايد قضا كند 3 - و گاهى پس از ندامت از ترك واجب كافى است كه تصميم بگيرد بر اينكه دوباره ترك نكند و گرنه قضاء يا ادا در كار نيست همانند نماز عيد فطر و عيد قربان كه در زمان حضور امام ( عليه السلام ) واجب است و اگر بدان اخلال رساند ترك واجب نموده است . و امّا توبه از حقوق الناس : اگر حق مالى است يعنى مالى از ديگران سرقت كرده يا غصب نموده علاوه بر توبه و تصميم بر ترك بايد مال مردم را هم به آنها برساند و اگر خود آنها مرده‌اند بايد به ورثه آنها برساند و اگر متمكن